Αιθέριο έλαιο Ταγέτης

Από

14 Φεβρουαρίου 2026

325

Αιθέριο έλαιο Ταγέτης. Το αιθέριο έλαιο Ταγέτης ή Κατιφές είναι γνωστό παγκοσμίως για τις εντομοαπωθητικές κι εντομοκτόνες ιδιότητες

Αιθέριο έλαιο Ταγέτης

Το αιθέριο έλαιο Ταγέτης ή Τακέδα ή Κατιφές ή Tagetes minuta, ενός αρωματικού φυτού της οικογένειας Asteraceae ή Compositae ή Αστεροειδή ή Σύνθετα, αποτελεί αντικείμενο αυξανόμενου επιστημονικού ενδιαφέροντος λόγω της υψηλής περιεκτικότητάς του σε βιοδραστικές πτητικές ενώσεις και της ευρείας χρήσης του στη φαρμακολογία, την αρωματοθεραπεία και τη βιολογική γεωργία. Το έλαιο εξάγεται, κυρίως, από τα φύλλα και τα άνθη του φυτού μέσω υδρατμικής απόσταξης και χαρακτηρίζεται από έντονο, φρουτώδες και ελαφρώς πιπεράτο άρωμα.

Το φυτό Tagetes minuta ή Ταγέτης ο στιλπνός ή Ταγέτης ο λεπτόφυλλος ή Ταγέτης ο μικρός ή Μεξικάνικη καλέντουλα ή Αφρικανικός Ταγέτης ή Κατιφές ή Southern Marigold ή Άγριος Κατιφές ή Μαύρη Μέντα ή Black Mint ή Huacatay είναι ετήσιο, αρωματικό ποώδες φυτό, με καταγωγή από το Μεξικό, που καλλιεργείται στην Ελλάδα ως καλλωπιστικό και φαρμακευτικό. Είναι γνωστό για τα κίτρινα/πορτοκαλί άνθη του, το αιθέριο έλαιο που αποστάζεται από αυτά και την έντονη οσμή του.

Βασικά Χαρακτηριστικά και Χρήσεις:

Κοινές Ονομασίες: Μεξικάνικη καλέντουλα, Αφρικανικός Ταγέτης, Southern Marigold ή Wild Marigold ή Άγριος Ταγέτης ή Μαριγκόλντ του Περού.
Χρήσεις: Χρησιμοποιείται στην αρωματοποιία, ως καλλωπιστικό σε κήπους και μπαλκόνια, ενώ τα φύλλα και άνθη του έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες (π.χ. απωθητικό εντόμων).
Ανάπτυξη: Ταχύρρυθμο, με ύψος που κυμαίνεται, ενώ ανθίζει από την άνοιξη έως το φθινόπωρο.
Καλλιέργεια: Προτιμά ηλιόλουστες θέσεις και είναι ευαίσθητο στον παγετό.
Είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο φυτό, γνωστό στην Ελλάδα και ως κατιφές, που προσφέρει πλούσια ανθοφορία και ευεργετικές ιδιότητες στον κήπο.

Η χημική σύστασή του περιλαμβάνει σημαντικά ποσοστά dihydrotagetone, (Z)-ocimene, tagetone, limonene και άλλους μονοτερπενικούς και σεσκιτερπενικούς υδρογονάνθρακες. Η σύνθεση αυτή του προσδίδει ισχυρές αντιμικροβιακές και αντιμυκητιασικές ιδιότητες, με ανασταλτική δράση απέναντι σε παθογόνα βακτήρια και μύκητες. Παράλληλα, εμφανίζει αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη δράση, με δυνατότητα προστασίας από οξειδωτικό στρες και φλεγμονώδεις διαταραχές.

Το αιθέριο έλαιο Ταγέτη έχει επιπλέον τεκμηριωθεί ως αποτελεσματικό εντομοαπωθητικό και παρασιτοκτόνο, με χρήση σε βιολογικά φυτοπροστατευτικά σκευάσματα και εφαρμογές κατά των νηματωδών, των ακάρεων και άλλων γεωργικών παρασίτων. Επιπροσθέτως, πειράματα έχουν δείξει κυτταροτοξική δράση σε πολλές καρκινικές κυτταρικές σειρές, στοιχείο που ενισχύει τη μελλοντική του αξιοποίηση ως φυτικής φαρμακευτικής πρώτης ύλης.

Ιατρικά χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση λοιμώξεων, την καταπράυνση ερεθισμών του δέρματος, τη χαλάρωση και τη ρύθμιση της διάθεσης. Ωστόσο, το αιθέριο έλαιο απαιτεί προσεκτική χρήση, καθώς, μπορεί να προκαλέσει φωτοευαισθησία ή δερματικό ερεθισμό σε πολύ υψηλές συγκεντρώσεις.

Συνολικά, το αιθέριο έλαιο Κατιφέ αποτελεί ένα πολύτιμο φυσικό προϊόν με σημαντικές θεραπευτικές, καλλυντικές και γεωργικές εφαρμογές, το οποίο αξίζει περαιτέρω μελέτης και αξιοποίησης.

Εισαγωγή

Η ραγδαία ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τα φυτικά προϊόντα και τα φυσικά φαρμακευτικά μέσα τα τελευταία χρόνια έχει επαναφέρει στο προσκήνιο τη μελέτη των αιθέριων ελαίων, τα οποία αποτελούν πολύτιμους δευτερογενείς μεταβολίτες των αρωματικών φυτών. Τα αιθέρια έλαια είναι σύνθετα μείγματα πτητικών οργανικών ενώσεων, γνωστά για τις ευεργετικές τους δράσεις στην ανθρώπινη υγεία, αλλά και για τη χρήση τους σε τομείς όπως η αρωματοθεραπεία, η φαρμακοβιομηχανία, η κοσμετολογία και η βιολογική γεωργία.

Ο Tagetes minuta κατάγεται από τη Νότια Αμερική, κυρίως, από τις Άνδεις (Περού, Βολιβία, Χιλή) και έχει εξαπλωθεί σε διάφορες ηπείρους ως καλλιεργούμενο ή αυτοφυές. Σήμερα καλλιεργείται σε ευρεία κλίμακα στην Ινδία, στην Κένυα, στο Νεπάλ και στη Νότια Αφρική, κυρίως, για την παραγωγή του αιθέριου ελαίου του. Στο Μεξικό το ονομάζουν νεκρολούλουδο και στολίζουν τους τάφους των νεκρών. Η Ελληνική ονομασία κατιφές προέρχεται από την Αραβική κατίφα που σημαίνει βελούδο.

Το αιθέριο έλαιο Ταγέτη παράγεται από την απόσταξη των εναέριων τμημάτων του φυτού, κυρίως, των φύλλων και των ανθών. Χαρακτηρίζεται από έντονη, φρουτώδη, πιπερώδη και “πράσινη” οσμή. Η σύστασή του κυμαίνεται σημαντικά ανάλογα με τις εδαφοκλιματικές συνθήκες και περιλαμβάνει ενώσεις όπως dihydrotagetone, tagetone, ocimene και limonene – πτητικές ουσίες με αποδεδειγμένες βιοδραστικές ιδιότητες.

Στην ιατρική, το φυτό χρησιμοποιείται για τη θεραπεία δερματικών παθήσεων, παρασιτικών λοιμώξεων, καθώς και ως εντομοαπωθητικό. Το ενδιαφέρον για το αιθέριο έλαιό του έχει αναζωπυρωθεί λόγω των επιστημονικών ερευνών που αναδεικνύουν την ισχυρή του αντιμικροβιακή και αντιφλεγμονώδη δράση, την αντικαρκινική του δυναμική και τη χρήση του ως φυτοπροστατευτικό μέσο.

Η αναζήτηση ασφαλέστερων και πιο φυσικών εναλλακτικών στις χημικές ουσίες της φαρμακευτικής και αγροτικής βιομηχανίας ενισχύει περαιτέρω το ενδιαφέρον για το αιθέριο έλαιο του Tagetes minuta, καθιστώντας το αντικείμενο ενδελεχούς φαρμακολογικής και βιοχημικής έρευνας. Στο παρόν άρθρο εξετάζεται αναλυτικά η βοτανική ταυτότητα του φυτού, η χημική σύνθεση του αιθέριου ελαίου, οι θεραπευτικές του ιδιότητες, οι εφαρμογές του και οι προοπτικές αξιοποίησής του στην υγεία και το περιβάλλον.

Βοτανική Περιγραφή

Οικογένεια: Asteraceae
Επιστημονικό όνομα: Tagetes minuta
Γένος: Tagetes
Καταγωγή: Νότια Αμερική (Ατζέκοι)
Περιγραφή: Ετήσιο φυτό με ύψος έως 2 μέτρα, λεπτό στέλεχος, σύνθετα φύλλα με έντονη οσμή και μικρά κίτρινα άνθη.
Μέρη χρήσης: Φύλλα, άνθη και στελέχη
Καλλιέργεια: Ευδοκιμεί σε θερμά κλίματα και καλά στραγγιζόμενα εδάφη. Καλλιεργείται και για φυτοπροστατευτικούς σκοπούς λόγω της δράσης του κατά των νηματωδών.

Χημική Σύσταση του Αιθέριου Ελαίου Ταγέτη

Το αιθέριο έλαιο Ταγέτη περιέχει τις εξής κύριες πτητικές ενώσεις:

Dihydrotagetone
(Z)-Tagetone/(E)-Tagetone
(Z)-Ocimene
Limonene
β-Myrcene
α-Terpinolene
β-Caryophyllene

Η ακριβής σύσταση επηρεάζεται από την περιοχή καλλιέργειας, τις κλιματολογικές συνθήκες και το χρόνο συγκομιδής. Οι ενώσεις αυτές είναι υπεύθυνες για τη βιολογική δράση και το χαρακτηριστικό άρωμα του ελαίου.

Φαρμακολογικές και Θεραπευτικές Ιδιότητες του Αιθέριου Ελαίου Ταγέτη

Το αιθέριο έλαιο του Tagetes minuta παρουσιάζει πλούσια φαρμακολογική δραστηριότητα, η οποία αποδίδεται στην παρουσία πτητικών βιοδραστικών ενώσεων όπως η tagetone, η dihydrotagetone, η (Z)-ocimene, το limonene και η β-καρυοφυλλένιο. Οι ιδιότητες αυτές καθιστούν το έλαιο πολύτιμο τόσο για την ανθρώπινη υγεία όσο και για γεωργικές εφαρμογές.

1. Αντιμικροβιακή δράση

Πολλαπλές μελέτες έχουν τεκμηριώσει τη σημαντική αντιβακτηριακή και αντιμυκητισιακή δράση του αιθέριου ελαίου:

Αναστέλλει την ανάπτυξη Gram-θετικών βακτηρίων, όπως Staphylococcus aureus και Bacillus subtilis.
Δρα, επίσης, κατά Gram-αρνητικών βακτηρίων, όπως Escherichia coli και Pseudomonas aeruginosa.
Παρουσιάζει μυκητοκτόνο δράση κατά ειδών, όπως Candida albicans και Aspergillus niger.

Ο μηχανισμός της δράσης βασίζεται στη διάσπαση της κυτταρικής μεμβράνης των μικροοργανισμών και την πρόκληση απώλειας της κυτταρικής ακεραιότητας.

2. Αντιφλεγμονώδης και αναλγητική δράση

Το αιθέριο έλαιο του Tagetes minuta εμφανίζει ικανότητα αναστολής της φλεγμονώδους διαδικασίας:

Μειώνει την παραγωγή προφλεγμονωδών κυτοκινών, όπως ο TNF-α/Tumor Necrosis Factor-alpha/Παράγοντας Νέκρωσης Όγκου-άλφα και η IL-1β/Interleukin-1β/Ιντερλευκίνη-1β.
Περιέχει β-καρυοφυλλένιο και λεμονένιο, που έχουν συνδεθεί με την ανακούφιση του πόνου.
Χρησιμοποιείται για την ανακούφιση από τους μυοσκελετικούς πόνους, την αρθρίτιδα και τους δερματικούς ερεθισμούς.

3. Αντιοξειδωτική δράση

Η παρουσία μονοτερπενίων και σεσκιτερπενίων προσδίδει στο αιθέριο έλαιο σημαντική αντιοξειδωτική ισχύ:

Εξουδετερώνει τις ελεύθερες ρίζες.
Προστατεύει τα κύτταρα από το οξειδωτικό στρες.
Συμβάλλει στην καθυστέρηση της κυτταρικής γήρανσης και στην επούλωση των ιστών.

4. Αντιπαρασιτική και ανθελμινθική δράση

Το αιθέριο έλαιο είναι γνωστό για τη δράση του κατά εσωτερικών και εξωτερικών παρασίτων:

Δρα ως φυσικό παρασιτοκτόνο κατά εντόμων, νηματωδών και ψύλλων.
Έχει ανθελμινθικές ιδιότητες σε ζωικά μοντέλα, προκαλώντας παράλυση και θάνατο των παρασίτων.
Χρησιμοποιείται στη βιολογική γεωργία ως φυτικό εντομοαπωθητικό και νηματωδοκτόνο.

5. Αντικαρκινική και κυτταροτοξική δράση

Σε μελέτες έχει παρατηρηθεί:

Κυτταροτοξικότητα κατά πολλών καρκινικών κυτταρικών σειρών.
Πιθανή δράση μέσω επαγωγής της απόπτωσης (προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος).
Η δράση αυτή δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένη για κλινική εφαρμογή, αλλά αποτελεί αντικείμενο ερευνητικού ενδιαφέροντος.

6. Επούλωση δέρματος και αντισηπτική δράση

Το έλαιο χρησιμοποιείται σε αλοιφές και σκευάσματα για μικρές πληγές, κοψίματα και δερματίτιδες.
Παρουσιάζει δράση κατά βακτηρίων του δέρματος, επιταχύνοντας τη διαδικασία επούλωσης.
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί τοπικά για την πρόληψη επιμολύνσεων.

7. Ψυχοδραστική και νευροκατασταλτική δράση

Ορισμένα συστατικά (κυρίως, το λεμονένιο) σχετίζονται με:

Ήπια ηρεμιστική δράση.
Μείωση του άγχους και υποβοήθηση του ύπνου (σε μορφή αρωματοθεραπείας).

Ενδείξεις Χρήσης

Δερματικές λοιμώξεις (τοπική χρήση)
Ανακούφιση από μυϊκούς πόνους (σε αλοιφές ή λάδια)
Εντομοαπωθητικά προϊόντα (κεριά, σπρέι)
Ψυχοσωματική ανακούφιση (διάχυση)
Ονυχομυκητιάσεις

Αντενδείξεις & Προφυλάξεις σε υπερβολικές δόσεις

Πιθανή φωτοτοξικότητα (αποφυγή έκθεσης στον ήλιο μετά την εφαρμογή στο δέρμα).
Μπορεί να προκαλέσει δερματικό ερεθισμό σε ευαίσθητα άτομα.
Δε συνιστάται σε εγκυμοσύνη ή θηλασμό χωρίς ιατρική συμβουλή.
Να μη χρησιμοποιείται αδιάλυτο στο δέρμα.

Εκχύλιση Αιθέριου Ελαίου Ταγέτη

Η απόδοση, ποιότητα και χημική σύσταση του αιθέριου ελαίου Ταγέτη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη μέθοδο εκχύλισης που χρησιμοποιείται, καθώς και από παράγοντες όπως η ωριμότητα του φυτού, ο χρόνος συγκομιδής, η υγρασία του υλικού και οι συνθήκες απόσταξης.

Κύρια μέθοδος: Απόσταξη με υδρατμούς (steam distillation)

Η πλέον διαδεδομένη και εμπορικά χρησιμοποιούμενη τεχνική για την εκχύλιση του αιθέριου ελαίου Ταγέτη είναι η απόσταξη με υδρατμούς, καθώς, προσφέρει:

Υψηλή απόδοση αιθέριου ελαίου, ιδίως, όταν το φυτό συλλέγεται στην πλήρη άνθησή του.
Διατήρηση των πτητικών ενώσεων χωρίς θερμική αποσύνθεση.
Ελαχιστοποίηση αλλοίωσης ευαίσθητων μορίων (όπως οι tagetone και ocimene).

Διαδικασία:

Συγκομιδή: Τα εναέρια μέρη του φυτού (φύλλα, στελέχη, άνθη) συγκομίζονται πριν από την πλήρη ωρίμανση των ανθών, όταν η συγκέντρωση των πτητικών ενώσεων είναι μέγιστη.
Τεμαχισμός & Φρεσκάδα: Χρησιμοποιείται φρέσκο ή ελαφρώς αποξηραμένο υλικό, κομμένο σε μικρά τμήματα.
Εκχύλιση:
- Ο ατμός διοχετεύεται μέσα από το φυτικό ιστό.
- Ο ατμός φέρει μαζί του τα πτητικά συστατικά.
- Το μείγμα ατμού και αιθέριου ελαίου ψύχεται σε συμπυκνωτή.
- Το αιθέριο έλαιο διαχωρίζεται από το νερό λόγω διαφορών πυκνότητας.

Απόδοση:

Περιεκτικότητα σε αιθέριο έλαιο: 0,2% – 0,5% επί νωπού βάρους φυτικού υλικού.
Η απόδοση επηρεάζεται από την ποικιλία, τις γεωγραφικές συνθήκες και την εποχή συγκομιδής.

Πλεονεκτήματα μεθόδου:

Οικονομικά αποδοτική
Κατάλληλη για βιομηχανική παραγωγή
Προστατεύει τα θερμοευαίσθητα συστατικά

Εναλλακτικές Μέθοδοι Εκχύλισης (σε εργαστηριακό ή ερευνητικό πλαίσιο)

Μέθοδος	Πλεονεκτήματα	Περιορισμοί
Υπερηχητική εκχύλιση	Γρήγορη, υψηλή απόδοση	Ακριβός εξοπλισμός
Εκχύλιση με υπερκρίσιμο CO₂	Εξαιρετική καθαρότητα προϊόντος	Πολύ υψηλό κόστος
Εκχύλιση με διαλύτες (π.χ. αιθανόλη, εξάνιο)	Χρήσιμη για απομόνωση μη πτητικών φαινολών	Υπολείμματα διαλύτη, όχι “φυσικό προϊόν”

Ενδείξεις Βελτιστοποίησης

Χρόνος απόσταξης: Συνήθως, 2–3 ώρες είναι ιδανικός.
Πίεση & Θερμοκρασία: Χαμηλή πίεση και θερμοκρασία (~100°C) για διατήρηση της σύστασης.
Ποσοτική και ποιοτική ανάλυση του ελαίου γίνεται με GC-MS/Gas Chromatography–Mass Spectrometry (αεριοχρωματογραφία–φασματομετρία μάζας).

Χρήσεις σε Βιομηχανία & Γεωργία

Αρωματοποιία: Συστατικό σε φυσικά αρώματα με “πράσινες” και φρουτώδεις νότες.
Καλλυντικά: Σε σαπούνια, κρέμες, μάσκες και ενυδατικά προϊόντα.
Γεωργία: Ως βιολογικό εντομοκτόνο και νηματωδοκτόνο.
Τρόφιμα: Περιορισμένη χρήση ως φυσικό άρωμα (εγκρίσεις διαφέρουν ανά χώρα).

Συμπεράσματα

Το αιθέριο έλαιο Ταγέτη ή Κατιφέ θεραπεύει τον πόνο στο στομάχι, τα εντερικά παράσιτα, τη διάρροια, τον έμετο, τα ηπατικά προβλήματα, τον πονόδοντο και τους μύκητες. Είναι αντιβιοτικό, αντιμικροβιακό, αντισπασμμωδικό, αντισηπτικό, εντομοκτόνο, κατευναστικό, κατάλληλο για τις μολύνσεις του αναπνευστικού συστήματος, για την επούλωση πληγών, για το πόδι του αθλητή, τη δερματίτιδα, την κολίτιδα και δρα ως αποχρεμπτικό. Το αιθέριο έλαιο Ταγέτη ή Κατιφέ είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον φυσικό προϊόν με πλούσια χημική σύσταση και πολυάριθμες βιολογικές ιδιότητες. Οι φαρμακευτικές και εντομοαπωθητικές του ιδιότητες το καθιστούν πολύτιμο εργαλείο για την εναλλακτική ιατρική, τη βιολογική γεωργία και τη φυσική κοσμετολογία.

Βιβλιογραφία (Ενδεικτικά)

Bakkali F. et al. (2008). Biological effects of essential oils – A review. Food and Chemical Toxicology.
Singh M. et al. (2012). Chemical composition and antimicrobial activity of Tagetes minuta oil. Journal of Essential Oil Research.
Pavela R. (2015). Essential oils for the development of eco-friendly mosquito larvicides. Industrial Crops and Products.
Oyedeji O. et al. (2009). Comparative study of essential oils from Tagetes minuta and Tagetes erecta. South African Journal of Botany.
Chagonda L.S. & Makanda J.V. (2000). Composition and mosquito repellent activity of essential oils from Tagetes minuta from Zimbabwe. Flavour and Fragrance Journal.